Anlamlı ve Güzel Sözler - 12

İnsan,kendi kendini kabiliyetlerini ve imkanlarıyla yaratmış değildir.Topluluklarını dil içerisinde ve dil ile kendisi bulmuştur.Ve,az veya çok belirgin şekilde de olsa,bu topluluklarına dil içerisinde ve dil ile katılır.İşte bu sebepledir ki insan,topluluğa katılan fert olarak,kendisine "sosyal varlık" adını verir.Bu ad,aynı manada,bir hayvan için hiçbir zaman kullanılamaz.

Fikirlerin sadece ilmi çemberi içinde kaldığımız müddetçe,dünya bize düzgün bir nizam içinde ve ebedi kanunlarla idare edilin bir mekanizma gibi görünür:Fakat kainatın doğumu ve ölümü öyle bir hududa dayanır ki,orada bu tasavvurun değeri kalmaz.Onları anlamak için ilmin bilmediği ve dinin tefsir ettiği bazı gerçeklerin veçhelerini nazarı itibara almak lazım gelir.

İnsan tekinin her zaman bir bütünle,toplumu ve öbür insanlarla münasebeti vardır.Her insan,ihtiyaçlarının giderilmesi için zorunlu olarak bir topluluğa bağlıdır;ve bu bağlanmada da,öteki insanlarla anlaşabilmesi dil yoluyla olur.Ancak bundan dilin bir alıp verme aracı olduğu ve karşılıklı yardımlaşma ihtiyacının doğduğu sanılmamalıdır.Dil,insanlığın bir "iç ihtiyacından" doğmuştur.

Nasıl ki mantık her türlü hakikatin kanunları ile onları meydana getiren ilimlerin üzerinde felsefi bir düşünüş ise ve yine nasıl ki ahlak,ferdi veya içtimai faaliyetin,işin psikolojisi,örf ve adetler ilmi üzerinde felsefi bir düşünüş ise,öylece iyi kavranmış bir estetik-bediiyat da her şeyden önce kendisinin yollarını hazırlamış olan sanat tenkidi ve sanat tarihi üzerinde felsefi bir düşünce olmalıdır.

Dil ve medeniyet her zaman aynı ölçüde bulunmazlar.Medeniyeti yabancı bir ülkeden almış,kendi iç yapısını ve düşünme biçimini bu medeniyete uyduramamış bir millet,ileri bir medeniyet seviyesine çıksa da,dilini bu seviyeye eriştiremeyebilir.Peru,Amerika'da en çabuk medeniyetleşen bir ülkeydi;ama hiç bir dil bilgini onu Amerika'nın öteki dilleri arasında üstün niteliklisi olarak öne süremez.Özellikle Meksika dilinin çok aşağısındadır.

Güzel,sanat eserinde gizlenmiş bir değer değil,açık bir niteliktir.Fakat onun kavrayışının,hadiseye yanaşan insan şuuru meselesiyle ilgisi vardır;güzel, sanatların hangisiyle belirtilirse belirtilsin,kendi kendine yeter bir değer tipidir ve kendi kendi için olmanın hakikati çerçevesinde anlaşılmak üzere,kendi kendinin amacıdır.

Yaşadığımız her an,hayattan eksilmiş,harcanmış bir andır.Ömrümüzün her günkü işi,ölüm evini kurmaktır.Hayatın içinde iken,ölümünde içindesiniz;çünkü hayattan çıkınca ölümden de çıkmış oluyorsunuz.Yahut şöyle diyelim isterseniz: Hayattan sonra ölümdesiniz;ama hayatta iken ölmektesiniz.Ölümün,ölmekte olana ettiği ise,ölmüş olana ettiğinden daha acı,daha derin,daha can yakıcıdır.

Madde hakkında ne biliniyor? Fizikçinin madde hakkında bilgisi ne? Sadece nazariyeler,tarifler, kısaca;işaretler.Bir süre tariflerine uygun olarak geçerli sayılıyorlar,ardından bir önceki kavramı yere çalan yeni bir buluş çıkageliyor.Madde mi değişmiş oluyor,yoksa gerçekli mi zayıflıyor?..

Bazı kişiler Doğu edebiyatını kendileri için yeniden incelemeye başlamışlardır.Doğu hakkında yeni bir anlayış dalgası doğmak üzeredir.Bu anlayış yayılarak,Doğu insanlığının hayat tablosu içinde tabii yerini alacak olursa,Doğu edebiyatı bir kere daha tarihi görevini yerine getirecek ve yeryüzünün Batı'ya ait kısmında,edebiyat,düşünce ve tarih olarak ne varsa hepsini kısıtlayan,dar ve öldürücü baskılardan kurtulmak için yardımcı olacaktır.

Fenomenoloji,bir aydınlığa çıkarma metodudur.Fakat sadece ve seçik olanla uğraşmaz;bütün genişliği ile şuuru ele alır.Onun,aydın-müphem;zihni-duyguya ait;sathi-derin;aktüel-olan olmayan bütün görüşlerini aydınlığa çıkarır.Bunun için ona,müphemi,karmaşığı,aydın ve seçik sezgilere icra etmeyerek,aydın veya bulanık şuurun bütün manzaralarını aydınlatmak üzere,tasvir eden metot demelidir.

Tecrübe belli sayıdadır;hiçbir zaman sonsuz sayıda tecrübe yapılamaz.Şu halde,hükmün köklerinin tecrübede olduğu kadar,akılda da olması,hükmün bir akıl verisine dayanması gerekir.Bunun içindir ki,bu hüküm,tecrübe dışı veya tecrübe öncesi bir hüküm olmalıdır.Bilgi,terkibi ve tecrübe dışı bir hüküm.Hiç bilmediğimiz mevzuda bile,onu bilmediğimize ait bir ilk bilgiye sahibiz.